miércoles 20 de mayo de 2009

DISCURSO DEL XVIII PREMIO XEIRA

¡Búas Noites! Sían todos benvidos a esta edición del Premio Xeira que paradóxicamente me foi concedida nel ano nel qu’el premio cumpre a súa mayoría d’edá, si é qu’asina lo entendemos al ser esta a súa decimoctava edición. Permitídeme decir que considero, como nun podía ser d’outro xeito, que Xeira foi a madre d’este premio y quén miyor que Manolo Galano pra ganallo na súa primeira edición y, espero que coincídades conmigo, poder dicir qu’este tapiego, dalgún xeito, foi el sou padre.

Y, asina, a prole nun foi pequena y seguirá medrando, inda condo con fiyos pródigos y descarriaos como eu, fagan qu’a fruxe nun che salia muito ben parada.

Nun quero allargar a cousa porque se non, esmolería a algús de vosoutros al dar evidentes mostras del deterioro da mía salú mental, peró inda asina, ei cumprir protocolariamente el nobre acto de darvos un pouco a lata y ceibar un discurso qu’a vosoutros primeiro qu’a mín, chéguevos a llanxir nas coradas.

Ei vou:

Penso que tou aquí por cousas que nun teño miga claras. Penso tar aquí fendo y sufrindo honores, d’algún xeito, por cuestióis, conceutos ou, se cabe, ideas, qu’a todos nos enchen a boca y eu, teño que confesallo, nunca tuven mui claras. Falo de cousas como a de tar aquí fendo y recibido honores por cuestióis que tein que ver coa identidá, a tradición ou el ser. Cuestióis que tein que ver, antias que nada, coa nosa llingüa. Aquella que durante tanto tempo foi a llingua del necio, de quen nun salío, del probe. Aquello que, qué duda cabe, ta nel identidá de muitos de nosoutros. El filósofo idelista romántico y alemán Schelling (permitídeme a deformación vocacional) dicía algo al xeito sobre ella, y vía a entendella como a cuestión que ten que ver coa toma de concencia del suxeto sobre el obxeto, del polvo interestelar que se dá conta de sí mesmo. El obxeto falando sobre sí mesmo, tresformao xa en suxeto, dándose asina úa identificiación entrambos. É dicir, aquello tal qu’al cabo nos fai cuntar, modificar, pensar y, al cabo, vivir conscentes de nosoutros mesmos. Y aquí é condo quero aprovetar prá dicir que temos un problema coa fala si la pensamos como parte identitaria. Coa nosa fala. Nun se trata penso eu, d’un problema en sentido peyorativo. Trátase d’un problema, en último caso, al hora d’elexir. De escoyer.

Hasta nun hai muitos anos a consideración da nosa fala vía tomada dende a perspeutiva xeneracional. Quero dicir qu’houbo que salir, mirar dende fora, tresformarnos muitos destas últimas xeneracióis en falantes de dudosa lexitimidá, algús incluso en escribintes, y chegar de volta contaryes a esa xeneración qu’a súa llingua era, sí, a del necio, a de quen nun salíu nunca, a del probe. Peró era a súa llingua. Y asina muitos quixeron amarrarse col castellano (por exemplo) núa lluita que dende el principio taba perdida. El bon falante lexítimo d’esa xeneración nun quixo a súa fala case nunca, inda condo era íntimamente súa. Os outros, chegamos pra diciryes lo búa qu’era. Pra convenceyos y adoctrinayos muitas veces. Y nun sei eu cómo tará a cousa…

Esta zarapallada que vos cunto é pa dicir, cementándola mínimamente, qu’al meu xuicio, sobre cuestióis d’esta identidá parcial, as opcióis tan craras y son dúas. Ou hai voluntá a todos os niveles por fer por ella, ou non. Ou s’impón, dalgún xeito, ou desaparece.

Parte del problema, anque non sólo, entoncias, é xeneracional. Y na nosa xeneración (na mía) somos cuatro os que la falamos y dous os que la escribimos. Tomemos nota. Además condo úa llingua para de minorizarse, a lo miyor empeza a minorizar outra y el máis forte nun suele perder.

Esa xeneración dos bus falantes, a os que yes cuntamos qu’a súa llingua é parte da súa identidá como lo é da nosa, á xeneración dos nosos padres, ou alomenos, dos meus padres, é entre outras cousas a xeneración del cambeo cualitativo, penso eu. Nosoutros somos a del cambeo cuantitativo. El anterior xeneración é a que nun quixo lo mesmo pra os fiyos que lo que foron ellos. Nun quixeron eiros, nin vacas, nin palos dos maestros y dos curas, nin ter qu’ir amañar cualquer papel y chegar prá casa más perdidos que Furaco condo chegou a Sto. Adriano.

Esa xeneración, a dos meus padres, foi a que quixo a os nenos preparaos. Que soupesen falar ben (y esto era en castellano, ben sabedes) y que nun tuvesen que deixar a casa sen llouxas por sanar a os que se poñían malos del pulmón. Quixeron qu’os fiyos tuvesen lletras y médico. Ou qu’ellos enseñasen lletras ou fosen médicos. Y mentrestanto, entrementres vían os nenos medrar, foiyes pasando a vida. Nobreza obriga dedicaryes este premio a Julio de Cazarón y a Piedá del Matucho, porque antias qu’a mía fala, tan os meus veyos, que son sobretodo a mía identida y porque, condo a os nenos nun yes van ben as cousas, a ellos dóleyes como ye dole a un aforcao nun poder fincar el pé.

Tamén tuvo por ei outra xenta que me foi fendo este mía executoria parcial al cabo dos ventitantos anos que tan ben llevo:

Joaquina da Periquita, Eugenia y Pepía del Boucel, Luis del Polo, Carlos del Buruego, Maximino del Galo y Asunción del Matucho, meus tíos Manolín, Pepín y Celso, mía tía Carmina, mía bola Jovita, el gran Pepe de Molina y muitos outros que xa nun tan y que son, claro, parte fundamental, como vos digo, da mía identidá

Tamén tá el Maño. El Mano foi un maño que, pra diciyo rápido, foise de Zaragoza prá Francia na Guerra Civil. Allí tuvo preso pol nazismo nun campo de concentración del qu’escapóu condo lo llevaban fusilar tirándose d’un tren. Chegóu a irse pral Arxentina y recalóu en Fonfría de Valdepares, porque, casualidades da vida, conocera en Francia a un Valdeparego (penso que se pode dicir asina) que tamén escapra pr’alló na Guerra. Hoi ta enterrao nel cementerio de Valdepares y a él quixen dedicarye el relato que ganóu este premio.

Y agora, esto, é mui particular y subxetivo, peró eu, quero presentarye úa queixa a os dioses que s’ocupan de que mórramos: nun entendo por qué coño llevan a xente como al Maño ou meu primo José Miguel y deixan ceibe por ei a tanto fiyo de puta. Tempo haberá de sabeyo.

Del Maño hasta falóu ben dél nel sou enterro el noso cura condo nun puido aguantarse y cuntóu, cé por bé, non como quen fala d’un bon cristiano, que nun lo era, peró sí, y esto chocóu, sí como quen fala dúa búa persona. Y é que foi qu’asina, de sutaque, un bon día, el caseiro del Maño, que nun tía coche, chegóu correndo avisar a Julio, meu padre, de que taba malo. Arrancaron coél pral hospital de Xarrio y del mesmo xeito que chegara a Fonfría someirín, educao y sen molestar, coméunos un pouco el asadura y prendéunos as coradas, condo morío al pouco d’ingresar; y inda suaban entre as paredes da cucía da mía casa as notas dos tangos qu’el maño cantaba, y qu’acompañaba un acordión qu’eu empezaba a tocar.

Yeu xa me vou. Peró teño antias que mandaye un abrazo a meu hermao Pablo, entre outras cousas culpable d’atortorar de neno al maño tirándoye cún balón na porta da casa. Hasta, pra saber del delincuente, amañaran os vecíos un dispositivo de vixilancia y todo entre nun sei contos y chegaran a botar farina delante da porta da súa casa pra conocer al paxarín polla cagada. Polla pisada miyor dito. Peró, ¡Ay amigo! El intelixencia de meu hermao burllóu á brigada detectivesca. El Balón nun deixaba rastro na farina al rebotar y el maño seguía escuitanto estrombeirar na porta pollas noites. Os pésimos policías chegaron a pensar qu’el probe maño chochiaba.

Pra os amigos y demás gandallada nin augua, porque me llevan atortorando meses con que yes pague ús cubalibres por mor del premio.

Al “solidario contribuyente”, pídoye que sepa perdonar el poñer nas mías maos pral meu llibre dispendio os cuartos del premio, dada sobre todo la “complicada coyuntura socioeconómica en que nos encontramos”, fiya da desaceleración acelerada, madre da profunda crisis económica y bóla da fame.

Gracias al xurao del premio, supoño que por enquivocarse, a Xeira y al Conceyo del Franco, terra dos mui illustres Diego García de Valdepares, Francisco Siñeriz y Trelles y Don Andrés Ángel de la Vega Infanzón, entre outros.

Y al resto lo que se dice nestos casos, muitas gracias por todo, porque chegéi aquí acoquinao y apoucadín como Paca en Santo Adriano y axudaisme a salir col enerxía de Furaco.

Esto vei á memoria de Julián Iranzo Serrano, “El Maño”.

Muitas Gracias y Puxa Asturias.




Cazarón.

lunes 18 de mayo de 2009

Gracias

Quero dende aquí dar as gracias a todos os qu'asististes al entrega del Premio Xeira y vos topastis cómodos coa mía presencia. Tamén quero agradecer a todos contos me felicitaron pol discurso d'entrega porque taba feito pra eso. Pra que gustase.

Sempre voso,

Maese Cazarón.

viernes 8 de mayo de 2009

El Maño.

Nel ano de 1942, el Maño quería cegar os oyos col sol calabrión que ye negaba a parede de pedra moura na que dende el pico que ye quedaba tan llonxe, oficiales y axentes das S.S. tiraban embaxo, como quen tira a cinza d’un cigarro, dúas ou tres fogazas de pan rebenidas y magorentas á rebañada de presos que, más mortos que vivos, estracuñábanse atazaos, trabaos xa muitos pollos dentes da morte y el terror finales naquella furada cadaldía as tres da tarde, pra que, coesa someira burlla, compartisen coellos os habanos y as copas cos que, refregando na pandorga, os nazis del campo francés de Munchausen miraban á morte que pol momento taba debaxo dos sous pes.

El Maño miraba al celo de pedra cos oyos regallaos como pratos, oubióis d’algo de bioco y vida que tanto escasiaba por aquel llugar del sudeste francés con nome d’oficial xermano. Vía cómo el pan cayía naquel tarrén berbuyoso de pedras que se chantaban nel asadura y tan chen de cotra das roupas y as auguas dos propios presos; y al vello, quedaba estasiao mirando cómo muitos, coa morte pintada na cachola, ceibaban úa mau al aire pra meteya na boca hasta os cotomellos; y parecía un tollapo condo los vía que seguían quedando igual de valleiras as dúas, boca y mao, del pan que dende había xa muitos días nun poderan comer. Anque tamén fose verdá qu’a muitos dábayes el único sabor que tían nella dende había tempo, condo arrojaban al fer este xesto y víaseyes al gorgoleiro el sabor a fel col que muitas veces comían en Munchausen. Asina, os mortos salían a carretadas.

Como quen se namora muito sufre a razón del sou namoramento, el Maño, malo de tiricia, chen de sarabuyadas por todo el corpo, esmellao y carramandín hasta qu’os osos se ye apegaban al alma, iba aguantando un día tras d’outro, al tempo qu’entendía el luxo del amistá, nese sito tan mouro como el mazaricón d'un fiyo, que naide se podía permitir ofrecer.

Y é que lo qu’en España ye dixeran qu’era pecao mortal pol ano 40, en Francia volvíase pra muitos mortal de necesidá dous anos más tarde, dende el momento mismo en qu’aquella colobra da morte al que ye chamaban tren entraba pollas vías hasta el mesmo fígado del campo d’esterminio de Munchausen. El Maño tuvo qu’irse obrigao y chen de medo, medio relloucao por ter que deixar a súa muyer y os sous padres na Zaragoza d’aquel tempo. Peró dixéranye qu'ou s’iba, ou acababan matándolos a todos. Asina, foise. Foise coa resinación molle y cimbre del que se ten qu’ir y nun pode mirar detrás. Foise llevando un chamizo nel corazón pol que ye xelaba y ye entraban torniscadas que durarían case toda a vida. Peró inda así, sabía qu’iba prá Francia republicana qu`al cabo, pensaba, iba matarye a sapieira de vengarse escontra aquellos que lo fían irse y os sous compinches. Nun sabía inda que nada más chegar, toparía un palandraque de país invadido que cheiraba a azufre por undequera que pisaba.

Na suá casa aragonesa nun pasara nunca apuro nin necesidá ningúa. Tían sempre carne, patacas y pan abondo; hasta mel y vino feito na casa d’un tío paterno que vivía nun poblo al pé de Barbastro; y os domingos todos, tortas rechías de marmeladas de frutas que poñerían na groria a cualquer llambión. Peró agora, en Munchausen aquello era un recordo que dolía como ye dolía a un aforcao nun poder fer pé. Allí sabería muito ben que valía más un enchente que cincuenta llambisques. Os momentos de necesidá d’outros tempos eran luxos naquella Francia de 1942… tanto ye acantaciara el sentimento, el recordo y el corpo a súa mala sorte na vida. Anque el maño nunca foi un cricas: inda guldrido abondo, sabía muito ben debeyar lo bon en lo ruin, igual que se debeyan as castañas del arizo. Inda condo Munchausen lo volvéu tóuzaro y esquitón, nun deixóu d`escarrabaldiar na súa molleira, que tusía en silencios falsamente galdidos, entregaos, el xeito de nun parar d’arrometer naquellas cuitas hasta que podese ver el sol que ye negaba aquel paredón mouro dende unde yes tiraban el pan. El maño sabía qu’iba escorneirar anque se demoucase, inda condo nun ye chegaban bicadas abondas para poder fer ese nío, y pensaba qu`esperar asina a llibertá era como sentarse esperar qu’un cosco tropezase.

Peró el esperanza, que pode volver a un home tollo, chegóuye a os poucos días de saber, por boca d’un peisano sou que recalara tamén naquel sito que nun sabería qué chamarye, que nun monte d`Aragón, de noite y armaos, como lo fain os valentes, chegaron coa súa muyer y os sous padres pra escribiryes con llume nel corpo qu’hai un tempo nel qu’os que se poden chamar vencedores, escriben con caltres envelenaos os nomes del medo nos corpos dos vencidos. Sou padre Manuel, un veyo maestro zaragozano, y súa madre Esperanza, un ama de casa zamorana del poblo de Fonfría, unde el maño conocera a súa muyer, foron fusilaos. Coa súa muyer tuveron más misericordia al pareceryes mui guapa. Foi violada por cinco homes, rapada y posta de volta na casa de Zaragoza unde la foran buscar. Moriría a os dous anos, asañada y chía de malucos nel alma, agradecendo que d’úa vez pasase xunta ella a morte á que ye llevaba escuitando, dende el día del monte, cómo rozaba el sou dido escontra el filo gayao da gadaña que la iba ir buscar.

El Maño soupo, más ou menos, dos sucesos del monte, pero condo ella moríu, a vida, chía de tantos caleyóis zarraos unde espera a disgracia, nun ye deixóu enterarse nel Arxentina del fin real da súa muyer. Nunca más soupo d’ella. Supuxo qu’houbese morto condo os sous padres.

En Munchausen, inda condo s’enquivocaba, pensóu que lo que nun nos mata fainos más fortes. Y nel qu’iba ser el sou último viaxe na colobra da morte dende el campo hasta enfrente dos fusiles que lo habían matar, chamóu á necesidá, y entre él y outros dous amañaron d’abrir a porta d’un vagón y saltar embaxo pra cayer rodando por un arrebolladoiro nevao.

Silbándoye as balas que disparaban dende os postos de vixilancia, al tempo que corría atarambicándose y arrebollando lladeira embaxo, sentíu algo daqué calente por vez primeira dende había todo ese llamizal de meses, y resultóu ser a neve, inda condo en toda a súa vida nun se ye puido ir aquel frío rebezo dos pes. Dicía que nunca ye enxuitaran y que dende había muito tempo, dende aquel tempo, chovíaye todos os días pol pico.

Muchicándoye os dentes, esfrecido polla temperatura da noite del inverno francés, amañóu d’oxar a morte un día más y esta vez sería a que ye valiría a llibertá, ou aquello que dalgún xeito se parecía; peró tamén a señardá y úa toupieira nel peto qu’arrastraría hasta os sous últimos anos de vida.

Nun paróu d’andar hasta que nun puido más, y esto pasóu al tempo que chegaba a un sito unde ye parecéu ver un varal d’herbaseca y, someirín, foi hacia allí pasar a noite xunta un gato que lo acompañaba. Era a vez primeira en muito tempo que se sentíu acompañao. Y dormíu asina as tensióis todas y os medos. Y nun tuvo esmolementos aquella noite por tiros, nin nazis, nin fruxes, nin recordos, nin mortos, porque nun puido zafarse mentres dormía del desapego a todo que ten quen pensa que muito más cedo que tarde vei morrer d’un xeito ou d’outro.

Nun foi asina. Al outro día polla mañá, ús golpíos xeitosos col mango d’úa garrucha nas súas pernas fóronlo axudando a erguerse y despegar os oyos llagañosos y chíos de noites en vela. Y condo los deu abertos de vez, sí que se ye botóu el mundo nel pico. Víuse morto; y al cabo, asina acabaríanseye as cuitas, pensóu. Delante d’él taba el amo del caseirío que puido ver el Maño al sou redor condo se puxo de pé sin poder nin despegar os beizos pra dicirye algo nel pouco francés qu’aprendera. Peró, de sutaque, condo úa rayola pasaba entre as nubres d`aquella mañá cerrada qu`iba trer augua, al maño encañonóulo un fusil que por vez primeira nun lo quería matar. El amo d’aquella granxa llevóulo prá casa, deixóuye llavarse, tróuxoye roupa nova, encheuye a pandorga (que casi lo fai morrer d’úa conxestión) y túvolo escondido y cuidao hasta que botóu conta de que na villa cercana a granxa había un home, Diego, que tía úa tenda de comestible y del que sabía qu’era un esiliao republicano español, chegao allí más ou menos pollas mismas fechas qu’el maño á Francia, antias que lo ingresaran en Munchausen.

Este tendeiro era un bon home, coraxego, enfoutao y gayoleiro, que vira mui cansao da vida nel poblo asturiano d’unde chegara, mui chen de promesas de carne con patacas o os mortos de fame nas casas dos caciques si apoyaban a ús ou a os outros; chen de ver escapar á xente prá veira del mar pollas noites condo dicían qu’iban vir os mineiros que lluitiaban nel frente de Monforte; chen d’escuruxarse condo os nacionales pasaran el río, inda condo yes tiraran a ponte coa dinamita das minas cercanas; chen dos sermóis das misas, dos Hítleres y os Stálines, de Francos y Largos Caballeros, de nacionales y rojos, de curas y de guardias, de ver cómo os vecíos lo miraban mal condo esplicaba a concentración parcelaria da República… úa vecía dixérayo al craras: “falas muito ben, Diego, pero é que a xente nun che tá preparada”.

Chen de tantos y de tantas amenazas, al cabo, decidíu escapar prá Francia dos tres nomes tan abstrautos que nun tuvo el gusto de conocer. Y eso que tuvera sorte, xa que col que puido llevar de Valdiguales (que asina se chamaba el sou poblo asturiano d’orixe) montara aquel pequeno comercio nel que ye iba abondo ben; y hasta volara núa mocía rubia francesa que taba la mar de namorada d’él y quería casarse conto antes.

Anque últimamente tía problemas. Os xerifaltes y axentes nazis sabían qu’era un republicano español esiliao y xa botaran conta d’él. Había, entoncias, qu’irse conto antes si nun quería acabar en Munchausen, ou noutro campo, sin chegar a poder contayo, non como el aragonés aquel del que ye falaba el amo del caseirío.

Diego, un home de bon corazón, nun quixo deixar detrás al maño, asina que nel momento que tuvo algún cuarto xunto pra sacar tres pasaxes al Arxentina, xa tía comentao y planiao coa súa moza y el Maño el urxencia da situación; y ás primeiras de cambio embarcaron coaquel rumbo fixo y desnortao a un tempo, pra un país del que solo ouguiran falar.

Y asina, cruzando aquel marón de tembreques, ás tres semanas eran xa porteños, como lo eran todos os que chegaban (qu’eran a caldeiradas), escapando dende a miseria anabada col tempo y a morte das guerras. Peró aquello nun yes daba miga de por sí. A os poucos días de desembarcar nel Arxentina, el Maño quixo seguir a vida, agora que la tía, y pra eso tía que ganalla polla súa conta. Asina que marmellando pollas noites cómo despedirse d’aquel home y a súa muyer que tantísimo favor ye fixeran, reuníuse coellos, y coa voz esgazada comentóuyes el caso qu’entenderon y compartiron à primeira. Xuróuyes llealtá y reconocemento eterno, y aseguróyes que se volverían ver. Nun pasaría esto último hasta más de 40 anos despós.

Tuveron contauto por carta durante abondo tempo, inda condo el Maño empezara de vendedor nús grandes almacenes testiles d’un gallego fiyo d’emigrante y lo destinaran a trabayar durante ús anos en Rosario, antias de poder volver aprosimarse a Buenos Aires, llonxe das únicas personas que conocía, (anque pouco inda, xa abondo), antias de chegar al Arxentina y que seguían na capital porteña. Enterárase qu’el que xa era matrimonio tuvera un fiyo al que ye puxeron Diego, como el padre, y que tían idea de volver en conto podesen a España que, dicían, xa taba más repousada y xeitosa qu’a finales dos anos 30 y a cumia cazapelleira dos medos africanos entre vecíos taban vidos a menos. Tardarían abondo más de 20 anos en poder feyo, tando el sou fiyo xa casao y con descendencia que, al cabo, fixéraye decidirse por quedarse allí coa súa familia. Diego taría de volta coa súa muyer na casa patrucia de Valdiguales, na que quedaba un hermao de Diego, Manolo, a principios dos anos 70. Seguían tendo algún contauto, de Pascuas a Ramos, col Maño por carta, peró xa botaran de conta que nun lo volverían ver nunca.

En Valdiguales, Diego tería descanso de novo, de volta na súa terra. Y muitos anos despós chegaríaye úa morte en paz inda nun hai demasido tempo. A súa muyer sigue eslleirando pollos eiros da vida.

Nel tempo qu’el maño recalóu, porque sempre foi recalar, nel Arxentina decidíu espresa y agayosamente nun semar nin botar reigón ningún naquella terra estraña que lo acoyera, porque sabía qu’al cabo, os sous proyeutos acabarían llanxíndoye nas coradas. Quixo pasar pol pico d’aquel recordo que nun paraba d’esfarrapiar nel sen del sou sentimento tan chen d’esmocayarse y, asina, siguíu cinglando pol medio daquellos anos porteños, mentres pretendía volver, inda azoquiao, al tempo qu’en España pasara de neno y mozo. Como na súa infancia, apuntóuse a cantar nun coro d’Igresia del barrio de Palermo, al pé d’unde vivía al pouco de tar de volta de Rosario. Este coro tresformaríase col tempo núa farra tangueira al son dos bandonióis, que ye axudarían a semar na memoria os mariaxes de terra firme d’ultramar que s’iban convertir en parzamiques y alpeiradas que valirían pral asombro del escaso público qu’algún día ouguiría as suas hestorias d’aquella vida estampinada, peró qu’el maño sabería contar tan entretenida y nobre, por tantos dolos cos que nunca quixo atortorar a naide.

En todos aquellos anos conocería el viño y el tango, el bandonión, a Manzi y Celedonio Flores, a Gardel y Santos Discépolo… conocería el lunfardo y as vidas de marabayo de cafishos entregaos a milonga; sería bacán que acamalase algúa dama que fora mina condo taban os dous ben seguros que ningún d’ellos taba namorao. Sabería del porongo, de Borges y Cortázar, del amistá escuruxada nel ritual pousao de cebar mate y bebeyo en conversacióis qu’allumaban lluces brancas que podía respirar y meter aspacín nel peto, nel sen d`aquello que se chamaba llibertá. Anque ésta, nun vía sola. Podía apalpuñayo dende había muito tempo na tensión das súas cordas y nel comezón que ye tría aquello que se chamaba soledá. A soledá eterna y aforfogada, aveseda de solombra gris, como a del neno qu’espera a que volva a madre que ye falta. A soledá de nun ter reices nin proyeutos, retos nin ilusióis. Nun ter nin vicios. Nun ter mañá, agá el ir botando conta del día que pasara y deixarse ceibe a ver cómo ven el que falta. El sou futuro miraba para mui cerca nel Arxentina.

Eso sí. Nun esquecía a promesa feita a Diego y a Genoveva. El caso era saber cómo la iba poder cumprir. Además, había xa tantos anos…

En España fora feliz algún día y quizabes por eso mesmo nun quería volver. Tía medo de topar espernequebrada el embozadía de felicidá vivida, y además nun era el Maño un tollapo pra pensar qu’aquello iba tar allí esperándolo. Todo taba feito cinza. Además, tamén en España ye tocara vivir amargao y esmorecido, triste y chen de refugayos y ansiedades nel asadura, asina que pensando nas dúas cousas el asunto d’irse ou non quedaba nivelao. Arrentes da súa decisión, qu’era sólo súa. Y al pensar esto, foi xusto ei condo se deu conta de qu’era a súa oportunidá pra poder ser amo d`algo y exercer a llibertá tantas veces negada. Decidir era agora ser llibre.

Y al cabo, pesóu a promesa feita. A mediaos dos anos 80 coyéu el sou fardel de cuitas que tiraría pol medio del charco y montóuse nun viaxe qu’arrancaba nun trasatlántico nel Río de la Plata y acababa na casa del Fouto de Valdiguales, unde vivían Diego y a súa muyer. Éstos xa taban avisaos por carta, asina qu’el sabello puido quitarye algo d’emoción al encontro. Condo el Maño timbróu, dentro da casa xa tían el barrunto de qu’era él. Abríuye Diego, déronse un abrazo que s’estendéu a Genoveva condo chegóu, y al cabo, non muito más, porque os oyos, paroleiros ellos, ya lo contaban todo. De todos os xeitos, iban ter oportunidá de verse muitas más veces, porque si al Maño ye gustaba el poblo, tría decidido buscar algúa vivenda d’alquiler que pagaría coa pensión que ye daba el Estao francés en reconocemento a os represalios en campos d’estermino nazi nel tarrén de Francia, y que topóu ben axina, na zona que taba entre el Igresia y un Palacio que había en Valdiguales. Parecéuye abondo cómoda y xeitosa y amañóu de quedarse allí.

Y allí tuvo aquel tempo. Aquel último tempo sou. Iba xantar case todos os días al bar del Rango, al pé da carretera nacional. A cía fíala na casa col comestible que por encargo ye trían os vecíos dos comercios da villa cercana, ou qu’él mismo compraba condo pañaba el Alsa y aprovetaba de paso pra conocer un pouco a contornada, se era que nun quedaba nel poblo y fía país comprando nos ultramarinos que algún vecín tía. Nunca naide nada tuvo que dicir d’él.

Dende había muitísimos anos nun era quen dormir como Dios manda, y foi nel sou tempo en Valdiguales condo podía descansar al xeito por vez primeira dende os anos 30. As veces tía un sono estraño repetido nel que vía a nazis, a súa muyer y os sous padres sentaos todos na misma mesa, nun contradiutorio ritual de solidaridá y amistá. El Maño soupo interpretar que xa nun tía lletras que pagar a nadie y qu’a estas alturas de escaleyar polla vida, él nun quería nin ye fían falta as dos outros, y qu`aquello chamábase reconciliación. A que podía, pasando lo que pasara y sabendo lo machacúa qu’é a memoria, peró reconciliación al cabo pra poder ser ún mismo y deixar de tar preso. Pra exercer aquella llibertá recuperada coa volta y ser ún más.
Perguntóu un día a Diego y Genoveva cómo se chamaba aquella barriada na que vivía d’alquiler. Dixéronye que Fonfría. –Como la de Zamora-, dixo él. Y soupo qu’aquel poblo sería el llugar unde acougarían os sous osos, porque además notaba que xa nun ye chegaban torniscadas al alma, y el toupo salíraye del peto despós de tantos anos. Conseguira tar en paz.

Dentro da súa rutina, iba el Maño as veces comer a úa casa na que fixera amistá con Julio y Piedá, un matrimonio vecín con dous fiyos, que lo acoyía con gusto por ser un home que nun tía pinta ningúa de ser tafuro nin chafuyeiro, y que despós demostróu ser de llei y nobre como el cerno del carbayo. Allí, dende mediaos dos anos 80 que chegóu, hasta os sóus últimos días, ten pasao abondas tardes nas que partía as visitas, as veces, coas que fía á casa del Fouto, y nas contaba tan ben, como home argayeiro y acouxigao qu’era, y sen rencor ningún, muita parte das súas hestorias de Zaragoza y Munchausen y Rosario y Buenos Aires. Además víaseye que taba paroleiro y tranquilo, porque nun había cousas, ou eso parecía, que lo incomodasen.

Discutía coa bola da casa as veces y sempre respondía con frases al xeito nas que deixaba asomar rayolas nas que se vía qu`as molleiras basnoiras y chaparras nun iban coél. El ironía y el sentido del humor sempre lo acompañaban. –Si canto me llaman loco, si no canto, cobarde, si bebo vino, borracho, si no bebo, miserable- dicía, denunciando el hipocresía y lo comenenciudo da xente. –Tú muito viviche, ¡eh Maño!-, respondíaye a bola. Y el Maño nun esperaba miga pra espetar: -He andando mucho mundo y bebido mucho vino, muchos perros me han ladrado, y ninguno me ha mordido-.

Y Caminito, La Última Copa, Violetas ou Nostalgias eran algús dos tangos aprendidos nel Arxentina, cos que deleitaba coa súa búa voz de coro á xente d’aquella casa condo xantaba allí, mentres se tomaba el café y se fumaba un cigarro.

Chegóu todo el mundo que lo conóceu a terye llei y a apreciayo como seguro merecía. A terye invidia, porque todos quixeran ser a búa persona qu’era él. Al cabo, moralmente, é lo único qu’importa, y el Maño eso sabíalo ben. Por eso yo dicía a os nazis pollas noites nos sous soños.

Pasouye tamén al cura del poblo, condo nel sou funeral nun puido aguantarse y falóu d’él, ce por be, como quen fala non d’un bon cristiano, que nun lo era, pero sí d’úa búa persona. Y é que foi qu’asina, de sutaque, un bon día el caseiro del Maño, que nun tía coche, corréu avisar a Julio, el vecín, de que taba malo. Arrancaron coél pral hospital das Folgueiras y, del mesmo xeito que chegóu someiro, educao, y sen molestar, coméunos un pouco el asadura y encendéunos as coradas condo se foi a os dous días d’ingresar, y inda suaban entre as paredes da cucía da casa de Julio as notas dos tangos qu’el maño cantaba, y qu’acompañaba un acordión qu’eu empezaba a tocar.



Á memoria de Julián Iranzo Serrano. “El Maño”.



Iván Iglesias Fernández. “Cazarón”.

viernes 26 de septiembre de 2008

Camíos de ferro


Conocéu el qué era un camín aquella madre condo volvéu de buscar al fiyo que la chamóu chorando y namorao d`aquello que más ansiaba.
Da nobreza del ferro, soupo aquel home el día que topóu enterrao na corrada da súa casa un garrucho col que sou bolo trabayaba el horto que yes deu de comer.

Y é hoi el día en que nosoutros, novos inda, vamos dándonos conta das vidas escritas, cantadas y choradas nos camíos. Das vidas vividas pollos camíos. Del camín da vida.
Hoy é condo vamos vendo que, al cabo, a nobreza del ferro, é el única viga maestra pra nun cayer esmorecidos delante del esbatuxar da vida. Pra fer qu'a vida mereza ser vivida. Pra saber qu'a vida é tamén pasión. Y asina andar y vivir pousaos por Camíos de Ferro.

Quinto Fabio Máximo dixo qu`el resultao era el maestro dos necios. Axúdame a buscar el meu camín de ferro.




Cazarón.

lunes 10 de diciembre de 2007

Escuela de Artes.

Los artesanos
de mi mundo,
de mi seno y mi ser,
de mi tierra,
usaron "rozóis",

"garruchos",

"foucías".

Ahora bastón.

Échate pronto a un lado:
vienen tres tractores
llenos de venenos
que nos dan de comer.